Aίτηση επίδειξης εγγράφου κατά τη διάρκεια εκκρεμούς δίκης, αρ. 450 - 452, 682 επ. ΚΠολΔ, 902 - 903 ΑΚ - Ορισμένο του αιτήματος

Η επίδειξη εγγράφου κατά τη διάρκεια εκκρεμούς δίκης ρυθμίζεται από τις διατάξεις των άρθρων 450 – 452 Κ.Πολ.Δ, ενώ, αν δεν υπάρχει εκκρεμής δίκη, εφαρμόζονται οι διατάξεις των άρθρων 902 - 903 ΑΚ. Εξάλλου, από τη διάταξη του άρθρου 902 ΑΚ προκύπτει ότι όποιος έχει έννομο συμφέρον να πληροφορηθεί το περιεχόμενο ενός εγγράφου, που βρίσκεται στην κατοχή άλλου, έχει δικαίωμα να απαιτήσει την επίδειξη ή και αντίγραφό του, αν το έγγραφο συντάχθηκε για το συμφέρον αυτού που το ζητεί, ή πιστοποιεί έννομη σχέση που αφορά και αυτόν, ή σχετίζεται με διαπραγματεύσεις που έγιναν σχετικά με τέτοια έννομη σχέση είτε απευθείας από τον ίδιο είτε για το συμφέρον του, με τη μεσολάβηση τρίτου, ενώ από τη διάταξη του άρθρου 450 παρ. 2 Κ.Πολ.Δ προκύπτει ότι κάθε διάδικος ή τρίτος έχει υποχρέωση να επιδείξει τα έγγραφα που κατέχει και που μπορούν να χρησιμεύσουν για απόδειξη, εκτός αν συντρέχει σπουδαίος λόγος που δικαιολογεί τη μη επίδειξη τους, η οποία μπορεί να ζητηθεί, εφόσον την υποχρέωση αυτή έχει τρίτος, με παρεμπίπτουσα αγωγή.

Από τις παραπάνω διατάξεις συνάγεται ότι καθένας μπορεί να ζητήσει από τρίτον την επίδειξη οποιουδήποτε εγγράφου, το οποίο κατέχει και μπορεί να χρησιμεύσει προς απόδειξη, έστω και ως τεκμήριο, των ισχυρισμών του σε εκκρεμή δίκη ή σε δίκη που προτίθεται να ανοίξει. Η επίδειξη αυτή, η οποία σύμφωνα με τη διάταξη του άρθρου 452 παρ. 3 Κ.Πολ.Δ εφαρμόζεται και όταν τα έγγραφα βρίσκονται σε δημόσια αρχή ή δημόσιο όργανο ή άλλον υπάλληλο νομικού προσώπου δημοσίου ή ιδιωτικού δικαίου, εκτός αν πρόκειται για έγγραφα που ανάγονται σε απόρρητα του κράτους σχετικά με την ασφάλεια και τις διεθνείς σχέσεις του, θα ζητηθεί με παρεμπίπτουσα αγωγή (άρθρ. 451 παρ. 1 του Κ.Πολ.Δ).

Περαιτέρω, από το συνδυασμό των διατάξεων των άρθρων 18 αριθ. 1, 22, 25 παρ. 2 και 682επ. Κ.Πολ.Δ συνάγεται ότι αρμόδιο δικαστήριο για να διατάξει την επίδειξη εγγράφου είναι το Πολυμελές Πρωτοδικείο της κατοικίας του φυσικού προσώπου ή της έδρας του νομικού προσώπου κατά του οποίου απευθύνεται η αξίωση, σε επείγουσες όμως περιπτώσεις ή για την αποτροπή επικείμενου κινδύνου, καθένας που έχει έννομο συμφέρον δικαιούται να ζητήσει, ως ασφαλιστικό μέτρο, από το Μονομελές Πρωτοδικείο ή από το δικαστήριο της κύριας δίκης, εφόσον το ασφαλιστικό μέτρο ζητείται κατά τη διάρκεια της δίκης που αφορά την κύρια υπόθεση (άρθρο 682 παρ. 2 Κ.Πολ.Δ), να διαταχθεί κατά τη διαδικασία των ασφαλιστικών μέτρων, σε εφαρμογή των διατάξεων των άρθρων 682 παρ. 1, 683, 686επ., 731, 732 Κ.Πολ.Δ, η επίδειξη εγγράφων, λόγω επείγουσας περίπτωσης ή επείγοντος κινδύνου (ΜΠρΘεσ 23434/2001, Αρμ. ΝΣΤ. 1186, ΜΠρΘεσ 27021/1998, Αρμ. ΝΓ. 417, ΜΠρΘεσ 7106/1994, Αρμ. ΜΗ. 668, Π. Τζίφρας, Ασφαλιστικά Μέτρα, έκδοση δεύτερη, σελ. 354, 355, Απ. Γεωργιάδη - Μιχ. Σταθόπουλου, Ειδικό Ενοχικό Δίκαιο, άρθρο 902, αρ. 10, Παρμ. Τζίφρας, Ασφαλιστικά. Μέτρα, εκδ. 3η, σελ. 321 επ., του ίδιου Προσωρινή Ρύθμιση Καταστάσεως, ΕΕΝ 38.732, Καυκάς, άρθρο 902 παρ. 2 ΚΠολΔ, σελ. 628, Μον.Πρωτ,ΑΘ. 5965/1979, ΝοΒ 27.442, Μον.Πρωτ, ΑΘ. 921/1980 Δ 11.195), μπορεί δε, εκτός από τη διατασσόμενη επίδειξη του εγγράφου, να διαταχθεί και η χορήγηση αντιγράφου του στον αιτούντα, με δαπάνες του. Η λύση αυτή της διαφοράς με τη διαδικασία των ασφαλιστικών μέτρων δεν εμποδίζεται από τη διάταξη του άρθρου 692 παρ. 4 Κ.Πολ.Δ, καθόσον το δικαίωμα του οποίου ζητείται η εξασφάλιση δεν είναι αυτό της επίδειξης, το οποίο από μόνο του συνήθως δεν έχει αξία, αλλά το ουσιαστικό, η δε επίδειξη απλώς παρασκευάζει την απόδειξη αυτού. Περαιτέρω, όπως συνάγεται από τις προαναφερόμενες διατάξεις, προϋποθέσεις της αξίωσης προς επίδειξη εγγράφου με τη διαδικασία των ασφαλιστικών μέτρων είναι η υποβολή σχετικού αιτήματος, ο προσδιορισμός του εγγράφου και του περιεχομένου του, η κατοχή του εγγράφου από τον καθού στρέφεται η αίτηση, η δυνατότητα χρησιμοποίησης του εγγράφου αυτού ως αποδεικτικού μέσου και το έννομο προς τούτο συμφέρον του αιτούντος την επίδειξη (βλ. ΑΠ 1613/200,0 ΕλλΔ/νη 42. 681, ΑΠ 1071/2000, ΕλλΔ/νη 42. 402, ΜΠρΑΘ 2560/2008 ΝΟΜΟΣ, ΜΠρΘεσ 39329/2007, ΝοΒ 2008/108, ΜΠρΘεσ 23434/2002, Αρμ. ΝΣΤ. 1186, ΜΠρΑΘ 9610/2000, ΕΕμπΔ 2001/97, ΜΠρΘεσ 7106/1994, Αρμ. ΜΗ. 668, ΕφΠατρ 276/2020 ΝΟΜΟΣ).

Ειδικότερα, κατά το άρθρο 682 παρ. 1 ΚΠολΔ, σε επείγουσες περιπτώσεις ή για να αποτραπεί επικείμενος κίνδυνος, το δικαστήριο μπορεί να διατάξει ασφαλιστικά μέτρα για την εξασφάλιση ή διατήρηση ενός δικαιώματος ή για τη ρύθμιση μιας κατάστασης. Κατά την παράγραφο 2, ασφαλιστικά μέτρα μπορούν να διαταχθούν και κατά τη διάρκεια της δίκης για την κύρια υπόθεση. Κατά τα άρθρα 731 και 732 ΚΠολΔ, το δικαστήριο μπορεί να διατάξει ως ασφαλιστικό μέτρο την ενέργεια ή την παράλειψη ορισμένης πράξης από τον καθ' ου. Είναι παγίως δεκτό ότι η επίδειξη εγγράφου, μαζί με τη χορήγηση αντιγράφου με δαπάνες του αιτούντος, μπορεί να διαταχθεί με τη διαδικασία των ασφαλιστικών μέτρων, όταν συντρέχει επείγουσα περίπτωση ή επικείμενος κίνδυνος. Το άρθρο 692 παρ. 4 ΚΠολΔ δεν το εμποδίζει, γιατί το δικαίωμα που εξασφαλίζεται είναι το ουσιαστικό δικαίωμα του αιτούντος και όχι η ίδια η επίδειξη. Η επίδειξη, που από μόνη της συνήθως δεν έχει αξία, απλώς προετοιμάζει την απόδειξη του δικαιώματος.

Για να είναι δε ορισμένο το αίτημα επίδειξης πρέπει: (α) να προσδιορίζεται το έγγραφο κατά τρόπο που να το εξατομικεύει, δηλαδή με το είδος, τον συντάκτη, τη χρονολογία ή την περίοδο, τον αριθμό ή τον κωδικό του, (β) να εκτίθεται το περιεχόμενό του, έστω κατά προσέγγιση, (γ) να εκτίθενται τα περιστατικά από τα οποία προκύπτει ότι το κατέχει ο καθ' ου, (δ) να εξειδικεύονται οι ισχυρισμοί της δίκης για την απόδειξη των οποίων είναι χρήσιμο και (ε) να εκτίθεται το έννομο συμφέρον του αιτούντος [Βλ. ΜΠρΘηβ 72/2021 και 127/2021 (δημοσιευμένες στην Τράπεζα Νομικών Πληροφοριών «Ισοκράτης»), με παραπομπές σε ΑΠ 1613/2000 ΕλλΔνη 42,681, ΑΠ 1071/2000 ΕλλΔνη 42,402, ΜΠρΑθ 2560/2008, ΜΠρΘεσ 39329/2007 ΝοΒ 2008,108, ΜΠρΘεσ 23434/2002 Αρμ. ΝΣΤ/1186, ΜΠρΑθ 9610/2000 ΕΕμπΔ 2001,97, ΜΠρΘεσ 27021/1998 Αρμ. ΝΓ/417, ΜΠρΘεσ 7106/1994 Αρμ. ΜΗ/668, ΕφΠατρ 276/2020· Π. Τζίφρας, Ασφαλιστικά Μέτρα, 2η έκδ., σελ. 354-355.]. Το επείγον δεν αρκεί να επικαλείται στερεότυπα. Πρέπει να θεμελιώνεται σε συγκεκριμένα περιστατικά, από τα οποία προκύπτει ότι η αναμονή της τακτικής δικονομικής οδού θα ματαίωνε ή θα δυσχέραινε ουσιωδώς την απόδειξη. Τέτοια περιστατικά είναι ιδίως η επικείμενη λήξη αποκλειστικών προθεσμιών για την προβολή ισχυρισμών και την προσκόμιση αποδείξεων, ο κίνδυνος απώλειας, καταστροφής ή αλλοίωσης των εγγράφων, η αποκλειστική κατοχή τους από τον αντίδικο και η επανειλημμένη άρνησή του να τα χορηγήσει.
Η δυνατότητα υποβολής αιτήματος επίδειξης με τις προτάσεις (άρθρο 451 παρ. 1 ΚΠολΔ) δεν αποκλείει το ασφαλιστικό μέτρο. Το άρθρο 682 παρ. 2 ΚΠολΔ επιτρέπει ρητά ασφαλιστικά μέτρα κατά τη διάρκεια της κύριας δίκης. Η επιλογή της οδού του άρθρου 451 θα ήταν ισοδύναμη με αποστέρηση έννομης προστασίας, αφού το αίτημα θα κρινόταν μόνο με την οριστική απόφαση ή την προδικαστική διάταξη μετά το κλείσιμο του φακέλου, ενώ τα έγγραφα χρειάζονται για τη διατύπωση των ισχυρισμών και την προσκόμιση των αποδείξεων μέσα στην προθεσμία των προτάσεων. Το δικαίωμα παροχής έννομης προστασίας (άρθρο 20 παρ. 1 Συντ.) και η δίκαιη δίκη (άρθρο 6 παρ. 1 ΕΣΔΑ), με την ειδικότερη έκφρασή της στην ισότητα των όπλων, επιβάλλουν η προστασία να είναι αποτελεσματική και έγκαιρη. Επιβάλλουν επίσης να μπορεί ο διάδικος να λάβει γνώση και να σχολιάσει τα στοιχεία στα οποία στηρίζεται η αποδεικτική βάση της αντίδικης πλευράς, ιδίως όταν πρόκειται για εκθέσεις τεχνικού χαρακτήρα που συντάχθηκαν επί στοιχείων που ελέγχει αποκλειστικά ο αντίδικος (ΕΔΔΑ, Dombo Beheer B.V. κατά Ολλανδίας, 27.10.1993· Mantovanelli κατά Γαλλίας, 18.3.1997).

Τέλος, δεν απαιτείται ο αιτών να γνωρίζει το ακριβές περιεχόμενο του εγγράφου, αφού ακριβώς γι' αυτό ζητεί την επίδειξη. Αρκεί ο προσδιορισμός να επιτρέπει στον υπόχρεο να γνωρίζει ποιο έγγραφο οφείλει να επιδείξει και στο δικαστήριο να ελέγξει τη συνάφειά του με τη δίκη (ΑΠ 695/2020, ΑΠ 414/2016, ΑΠ 808/2015· ΕφΑθ 1741/1994 ΕλλΔνη 36,1261· ΕφΑθ 14698/1988 ΕλλΔνη 34,1366· ΜΠρΑθ 606/2022: «[…] Ακόμη, αυτός που αξιώνει κατ’ άρθρα 450 επ. ΚπολΔ επίδειξη εγγράφου, που κατέχει ο αντίδικος του, πρέπει να ισχυρισθεί και να αποδείξει ότι ο αντίδικος του εξακολουθεί να κατέχει το έγγραφο κατά τον χρόνο της δίκης (ΑΠ 1494/1987, ΕΕργΔ 47, 1123, ΕΕΝ 1988, 814). […] Ο διάδικος που ζητεί την επίδειξη εγγράφου οφείλει αφενός να προσδιορίζει τα έγγραφα ειδικώς και να καθορίζει συγχρόνως το περιεχόμενο τους, αφετέρου δε να ισχυρισθεί και να αποδείξει όχι μόνον ότι ο αντίδικος του κατείχε κάποτε το έγγραφο αυτό, αλλά και ότι εξακολουθεί να το κατέχει κατά τον χρόνο της δίκης, γεγονός που αποτελεί προϋπόθεση της υποχρεώσεως του για επίδειξη (ΑΠ 1023/1992 ΔΕΝ 49, 82). Το αίτημα να υποχρεωθεί ο καθ’ ου σε επίδειξη εγγράφων, χωρίς να προσδιορίζονται κατά το περιεχόμενο τους και χωρίς να καθορίζεται αν αυτά εξακολουθούσαν να τελούν στην κατοχή του κατά το χρόνο της δίκης, γεγονός που αποτελεί προϋπόθεση της υποχρεώσεως για επίδειξη, είναι αόριστο (ΑΠ 1023/1992 ΔΕΝ 49, 82, ΕφΑθ 1741/1994 ΕλλΔνη 36,1261, ΕφΑθ 14698/1988 ΕλλΔνη 34,1366)»). Για τα λογιστικά βιβλία ορισμένο είναι το αίτημα που προσδιορίζει το είδος του βιβλίου (ισοζύγιο, αναλυτικό καθολικό, ημερολόγιο, καρτέλα), τον λογαριασμό ή τον κωδικό συναλλασσομένου και την περίοδο. Για τα ηλεκτρονικά αρχεία ορισμένο είναι το αίτημα που προσδιορίζει το σύστημα, το είδος των δεδομένων, τα πεδία και την περίοδο.